Kompani gjigande aksionere?

Në themel të prodhimit kapitalist qëndron kombinimi i kapitalit financiar me burimet njerëzore e natyrore. Në shumë vende të botës, këto dy të fundit nuk përbëjnë pengesë për zhvillimin e tyre ekonomik. Por mungesa e kapitalit financiar - i cili në vendet e zhvilluar aktivizohet kryesisht nëpërmjet bursave financiare - përbën shpesh një handikap serioz. Kjo, sepse akumulimi individual apo familjar i kapitalit ka kufijtë e tij të natyrshëm. Ndërsa thithja e kapitalit nga publiku i gjerë nëpërmjet bursës, u jep mundësinë kompanive të investojnë për zgjerimin dhe rinovimin e tyre në përmasa shumë më të mëdha se sa do ia lejonte akumulimi individual apo familjar i kapitalit.
Shqipëria është një ndër ato vende, të cilat janë penguar jo pak nga mosfunksionimi i bursës financiare. Sepse, Bursa e Tiranës ka më se 10 vjet që është themeluar, por nuk funksionon si një bursë reale - asnjë kompani nuk ka listuar deri më sot aksionet e saja në të. Dhe pa një bursë reale nuk mund të flitet për kompani të mirëfillta aksionere. Tre janë faktorët për këtë handikap të ekonomisë shqiptare: mungesa e kapitalit shoqëror, skemat piramidale dhe bilancet e dyfishta. Le t’i analizojmë me radhë këta faktorë.
Sociologu James Coleman e ka përkufizuar kapitalin shoqëror si aftësinë e pjesëtarëve të një shoqërie për të punuar së bashku në grupe dhe organizata, për synime të përbashkëta. Më tej, filozofi Francis Fukuyama ka argumentuar se modelet teorike që bazohen në presupozimin se çdo pjesëtar i shoqërisë në një ekonomi tregu synon maksimizimin e fitimit personal, mund të shpjegojnë vetëm 80% të rritjes ekonomike së një vendi. Pjesa tjetër, thotë ai, mund të shpjegohet me diferencat që kanë vendet e ndryshme në nivelin e kapitalit shoqëror të tyre. Madje, politologu Robert Putnam, duke analizuar Italinë e Jugut dhe të Veriut, ka provuar statistikisht se diferencat në nivelin e kapitalit shoqëror shpjegojnë edhe diferencat rajonale të zhvillimit ekonomik brenda të njëjtit vend.
Në Shqipërinë e sotme, niveli i kapitalit shoqëror është ndoshta ndër më të ulëtit në botë. Dhe kjo, në pamje të parë, duket se është pasojë e drejtpërdrejtë e kolektivizmit ekstrem që regjimi komunist u mundua t’ia impononte shoqërisë shqiptare. Por një vështrim në të kaluarën e Shqipërisë nxjerr në pah se ndjenja e komunitetit dhe e bashkëpunimit vullnetar nuk ishte dhe aq e zhvilluar, edhe para ardhjes së komunistëve në fuqi. Është e vërtetë se filiza të kësaj ndjenje mund të vëreheshin në fshatra me barazi relative shoqërore (sidomos për mirëmbajtjen e kullotave të përbashkëta), ose në lagjet tradicionale të qyteteve (kur bëhej fjalë për pastrimin e rrugicave), por në përgjithësi, ndjenja e komunitetit ishte pak e zhvilluar edhe në ato vite. Fibrat që mbanin të lidhura komunitetet ishin më tepër të karakterit vertikal se sa horizontal. Kështu, një individ kishte shumë më tepër gjasa të kontribuonte për komunitetin kur ia kërkonte i pari i fisit, se sa si rrjedhojë e ndjenjës së të qenit pjesë e komunitetit.
Në kushtet aktuale, si rrjedhim i traditës së varfër në drejtim të bashkëpunimit vërtet vullnetar, është e vështirë të krijohet sot në Shqipëri një kompani gjigande, në të cilën të jenë bashkëpronarë mijëra apo dhjetëra mijëra aksionerë. Maksimumi, shqiptarët mund t’i bashkojnë kapitalet me pjesëtarë të familjes, kushërinj apo miq të tyre të ngushtë. Dhe potenciali i rritjes së kompanive të krijuara në këtë mënyrë kufizohet nga pamundësia për të akumuluar sasi të mëdha kapitali, si dhe nga aftësia e pasardhësve të themeluesve për të vazhduar biznesin e prindërve të tyre.
Një shembull nga SHBA-ja, ku ndoshta ekzistojnë kushtet më ideale për zhvillimin e një kompanie gjigande, e ilustron mirë këtë handikap. An Wang, një emigrant kinez, themeloi në vitin 1951 “Wang Laboratories”, një nga kompanitë më të suksesshme amerikane në fushën e teknologjisë. Por kur doli në pension në vitet ’80, ai insistoi që në krye të kompanisë të vihej i biri, Fred Wang, i cili nuk ishte aq i aftë sa menaxherë të tjerë të kompanisë që s’kishin lidhje gjaku me Wang-ët. Ky nepotizëm i hapur i armiqësoi menaxherët e tjerë, dhe si rezultat, shumica e tyre u larguan nga kompania. Fill pas kësaj, “Wang Laboratories” shënoi humbjen e parë në bilancin e vet. Ndërsa në vitin 1992, deklaroi falimentimin.
Sasia e vogël e kapitalit shoqëror në Shqipëri mund ta shpjegojë mungesën aktuale të kompanive gjigande aksionere, por jo plotësisht. Sepse në mes të viteve ’90, u krijuan disa kompani shqiptare gjigande, të cilat funksiononin pothuaj si shoqëri aksionere - ato, në vend që të shisnin aksione në bursë, thithnin kapitale drejtpërdrejt nga publiku. Dhe si u bë e mundur kjo gjë? Ajo që i mungonte shoqërisë shqiptare në kapital shoqëror u plotësua nga qeveria me mbështetjen e nënkuptuar që i dha atyre kompanive. Dhe kur ato falimentuan, me to falimentoi edhe vetë qeveria. Por ç’është më e rëndësishme në një këndvështrim ekonomik afatgjatë, me to u gropos edhe besimi i shqiptarëve në mundësinë e funksionimit të kompanive gjigande aksionere vendase.
Një faktor tjetër i rëndësishëm që shpjegon mungesën e kompanive gjigande aksionere shqiptare është praktika e gjithëpërhapur e bilanceve të dyfishta. Në mendjen e shqiptarëve të thjeshtë, është i ngulitur perceptimi se nuk ka asnjë biznes vendas që raporton fitimet reale të tij. Dhe në këto kushte, si mund të presësh që ata të turren drejt bursës për të blerë aksionet e një kompanie shqiptare?  E cila, sipas gjykimit të tyre, mund të raportojë në bilanc një dividend 10 euro për aksion, ndërkohë që dividendi real mund të jetë 100 euro për aksion...
Vende të ndryshme, mungesën e kapitalit shoqëror dhe mungesën e besimit tek anëtarët e shoqërisë për njerëzit përtej lidhjeve fisnore apo miqësore, e kanë zgjidhur në dy mënyra: me ndërhyrjen e shtetit dhe/ose me thithjen e kapitaleve të huaja. Kështu për shembull, Tajvani ka përdorur modelin nacionalist, duke krijuar kompani gjigande me kapital shtetëror dhe duke ia shitur pastaj një pjesë të aksioneve publikut të gjerë. Fushat ku ka investuar shteti tajvanez (petrokimia, ndërtimi i anijeve, çeliku, alumini, aeronautika, gjysmëpërçuesit) kërkojnë sasi të mëdha kapitali financiar. Dhe shoqëria tajvaneze, e ndikuar fort nga konfucianizmi, nuk e ka pasur kapitalin e nevojshëm shoqëror për të krijuar kompani aksionere të përmasave që kërkojnë këta sektorë. Ndërsa Republika Popullore e Kinës, e ndikuar po nga i njëjti konfucianizëm, zgjodhi një model hibrid. Përveç investimit nga ana e shtetit, ajo inkurajoi thithjen e kapitalit të huaj për të modernizuar industrinë e vjetër maoiste. Si rezultat, investimet e huaja të drejtpërdrejta në Kinë u rritën nga 1.3 miliardë dollarë në vit që ishin në 1984, në 74 miliardë dollarë në vitin 2007.
Kuptohet që modeli tajvanez ka pak gjasa të funksionojë në Shqipëri - eksperienca e viteve ’90 u dha shqiptarëve leksionin e hidhur se nuk duhet t’i besojnë shtetit kur ai bëhet në mënyrë eksplicite apo implicite mbështetës i bizneseve të mëdha. Ndërsa modeli kinez kërkon që investitorët e huaj të binden se vendi ka arritur një stabilitet politik të tillë, që ndryshimi i qeverive të mos rrezikojë investimet e tyre. Gjithashtu ata duhet të binden se qeveritarët shqiptarë do i dedikohen seriozisht përmirësimit të infrastrukturës, e jo mbushjes së xhepave të veta me paratë e alokuara për zhvillimin e saj. Vetëm kur investitorët e huaj të binden për këto dy gjëra, mund të shohim një prurje vërtet të madhe të kapitaleve në Shqipëri - të ngjashme në magnitutë relative me ato të vendeve të Azisë Juglindore apo Evropës Lindore.
Po për kompanitë gjigande aksionere shqiptare sa duhet të presim?  Ndoshta gjatë...

Shtoni ne: del.icio.us | AskJeeves Google Yahoo Windows Live Technorati Newsvine Digg